26 Eyl 2015

Zile Yeni Hamam "Osman ERAVŞAR"

 
Kentin Batı'sında Dutlupınar Mahallesi'nde bulunan hamamın yapıldığı tarih ve yaptıranı bilinmemektedir. Halen kullanılmakta olan yapının Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sinde ismi geçen yapı olduğu düşünülmektedir
            Tek hamam olarak Kuzey - Güney doğrultusunda dikdörtgen bir alan üzerine inşa edilen yapı, dört eyvanlı ve köşe hücreli plân tipindedir. Kuzey'den başlayarak sırasıyla uzanan mekânlar soyunmalık, soğukluk, sıcaklık, su deposu ve külhandan oluşmaktadır. Soyunmalık, soğukluk bölümünün ortadaki kısmı, sıcaklık bölümündeki köşe halvetlerinin üzeri kubbelerle, soğukluğun yan bölümleri ve sıcaklık kısmındaki eyvanlar aynalı tonoz ile su deposunun üzeri ise beşik tonozla örtülmüştür.
            Hamamın inşa malzemesi olarak kaba yonu ve moloz taş ile eyvan ve pencere kemerleriyle üst örtü elemanlarının tamamında tuğla malzemeye yer verilmiştir. Tuğla moloz taş duvarı düzeltmede hatıl olarak da görülür. Kubbelerin üzeri dıştan alaturka kiremitlerle kaplanmıştır. Bu kaplamaların bozulanları daha sonraki dönemlerde beton sıva kaplama ile değiştirilmiştir. Kubbenin kenarları dıştan yüksek sekizgen kasnaklarla çevrilidir. Bu sekizgen kasnak içeride görülmez. Sadece yalıtım yapmak amacıyla konulduğu anlaşılan kasnağın üzerinde tuğladan dört sıra kirpi saçak yerleştirilmiştir.
            Soyunmalık bölümünde kubbeyi dışarıdan çevreleyen kasnağın iki kademeli oluşu dikkat çekicidir. Birinci kademede de görülen saçak üzerinde ikinci saçaklı kısım yükselir. Bu durum ikinci saçaklı kısmın daha sonraki dönemlerde yalıtım amaçlı ilâve edilmiş olduğunu göstermektedir. Alttaki kasnağın kubbe akslarında bulunan yüzeylerinin ortasında sivri kemer birer küçük pencere yer almaktadır. Hamamın soyunmalık bölümünün kubbesi oldukça yüksektir. Geri kalan bölümleri ile kıyaslandığında soğukluk ve sıcaklık kısımlarının kubbe yükseklikleri soyunmalık bölümünün birinci kademe kasnak seviyesinde kalmaktadır. Hamamın etrafı sonradan bir duvar ile çevrilmiştir. Hamamın  cepheleri  genel  olarak  masiftir.
            Soğukluk ve sıcaklık bölümlerinin duvarlarının üst kısımları bir sıra kil saçakla hareketlendirilmiştir. Güney cephe içerisinde son yıllarda yapıldığı anlaşılan bir odunluk yer almaktadır90. Hamamın  çeşitli yerlerinde bacalar bulunmaktadır. Bunlardan birisi belki de hamamın kendine has bir özelliğiymiş gibi Doğu cephede yükselmektedir. Doğu cephede sonradan yapıldığı dilâtasyon izlerinden de anlaşılan helâda yer almaktadır. Buranın üzeri de sivri beşik tonozla örtülmüş dıştan alaturka kiremitlerle kaplanmıştır. Tonozlar yüksek olmayıp ılıklığın beden duvarlarının aşağısında kalmaktadır. Helâya bitişik olarak yine sonraki dönemlerde yapıldığı anlaşılan üzeri beton bir tavanla kapatılmış hamama bitişik bir oda bulunmaktadır. Yine bu cephede ahşap bir çatıyla örtülü olarak yapılmış revak şeklinde odunluk bulunur. Hamamın cepheleri üzerinde yer yer basit beton sıva izleri görülür. Soyunmalık bölümünün Doğu cephesi sonraki dönemlerde badana ile boyanmıştır.
            Hamamın çeşitli kısımlarında bulunan bacalardan, Doğu'da olanının en dikkat çekici olduğuna yukarıda değinmiştik. Hamamın diğer tüteklik bacaları ise genelde soğuklukla soyunmalığın birleştiği duvar aralarında yükselmektedir. Bunlar ölçü olarak Doğu'daki bacadan daha küçüktür. Soyunmalık bölümüne Doğu cephenin ortasına yerleştirilen basık kemerli kapı açıklığı ile girilmektedir. Kapı düzgün kesme taş söveli olarak yapılmıştır. Orijinalinde dikdörtgen bir çerçeve içerisine alınmış olan kapının profilleri kemer üzengi hizasından itibaren sonraki dönemlerde kırılmıştır.
 ,
 
Kapının üzerinde hamamın en dikkat çekici unsurların birisi olan bir kuş köşkü bulunur. Köşk eli böğründelerle çıkmalı olarak tek parça taştan oyularak ev yapılmıştır. Kuşların girip çıktığı açıklığın iki yanında ajurlu pencereler yer almaktadır. Köşkün yüzeyi zikzak motifi ile doldurulmuştur. Bu kuş köşkünden dolayı hamam halk arasında "Kuşlu Hamam" olarak bilinmektedir.
             Kare plânlı soyunmalık bölümünün üzeri kubbeyle örtülmüştür ve kubbeye geçiş tromplarla sağlanmıştır. Soyunmalık bölümünün duvarları sıvanmış ve sonraki dönemlerde  badana ile boyanmıştır. İçerisi kubbe akslarına yerleştirilmiş kasnak seviyesindeki sivri kemerli tepe pencereleriyle aydınlatılmıştır. Soyunmalık bölümünde Kuzey ve Batı yüzeylerinde iki, Güney yüzde de bir olmak üzere sivri kemerli toplam beş nişe sahiptir.
            Soğukluk kısmına Güney duvarının ortasındaki kapı açıklığından geçilerek girilmektedir. Doğu - Batı doğrultusunda uzanan soğukluk bölümünün üzeri, Güney ve Kuzey duvarları üzerine atılan iki adet sivri kemerle üç eşit mekâna bölünmüştür. Bu mekânlardan ortadaki kubbe, yanlardaki kısımlar ise aynalı tonozla örtülmüştür. Kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmıştır.
            Soğukluk bölümünün Doğu cephesinde açılan basık kemerli bir kapıdan geçilerek helâ ve temizlenme bölümünün olduğu kısma girilmektedir. Burasının dilâtasyon izlerinden yola çıkılarak sonradan yapıldığı anlaşılmıştır. Ancak hamamın yapım tekniği ile bütünlük arz etmesi sebebiyle bu ilâvenin hamamın inşasından hemen sonraki yıllarda yapılmış olabileceğini akla getirmektedir. Helâ ve tıraşlığın üzeri sivri beşik tonozla örtülmüştür.
            Sıcaklığa, soğukluğun Güney duvarının ortasına açılan sivri kemerli kapıdan girilmektedir. Dört eyvanlı köşe halvetli plâna sahip olan sıcaklığın merkezi kubbeyle örtülmüştür. Kubbeye pandantiflerle geçilmiştir. Kubbe etekleri kaval silmeleri93 ile belirginleştirilmiştir. Sıcaklık kubbe üzerine açılan küçük ışık gözleriyle aydınlatılmıştır. Yine eyvanlarının üzerini örten aynalı tonozların sırtına açılan dairevî ışık gözü de aydınlatmaya yardımcı olmuştur. Sıcaklık merkezinin akslarına yerleştirilen eyvanların üzeri aynalı tonozlarla kapatılmıştır. Eyvanların sıcaklık merkezine bakan kısımlarındaki sivri kemerleri kesme taş malzemedendir. Güney'deki eyvanın Güney duvarı ortasına açılan küçük bir pencere su deposu ile irtibatı sağlamıştır. Giriş eyvanı hariç diğer eyvanlar üç yönde sekiler ile çevrilmiştir.
            Sıcaklığın köşelerine yerleştirilen halvet kapıları, sivri kemerlidir. Halvetlerin üzeri kubbelerle örtülüdür. Kubbeye tromplarla geçilmektedir. Halvetler dört yönden sekilerle çevrilmiştir. Hamamın su deposu uzun dikdörtgen formlu olup, üzeri sivri beşik tonozla örtülüdür. Külhan bölümü değişmiş olup, orijinal durumu hakkında bilgi bulunmamaktadır. Hamamda, cephedeki kuş köşkünden başka süsleme unsuru yoktur.
            Hamam orijinal plânıyla günümüze ulaşmıştır. Sadece giriş bölümünün hemen bitişiğinde bulunan depo ile soğukluk kısmında yer alan helâ ve tıraşlık hamama sonradan ilave edilmiştir. Soyunmalık bölümünün üzerini örten kubbede yalıtım amacıyla yapılan ikinci kasnak sırası da orijinal değildir. Hamamın bacaları zaman içerisinde değişikliğe uğramıştır. Özellikle Doğu cephede yer alan baca sonradan açılmış olmalıdır.
            Hamamın inşa tarihi bilinmemektedir. Bununla birlikte gerek yapım tekniği gerekse Zile'nin kentsel gelişim şeması içinde değerlendirildiğinde, hamamın 17. yüzyıl içerisinde yapılmış olabileceğini söylemek mümkündür.

Araştırma Özeti
Yazar : Osman ERAVŞAR
Kitap Adı : TOKAT TARİHÎ SU YAPILARI (HAMAMLAR)
(Arkeoloji ve Sanat Yayınları - Mimarlık Tarihi - Konya/2004, 151 sh.)

1 yorum:

Adsız dedi ki...

"Engin Akyunak"
ZİLE
Tokat'ın ilçelerinden biri olan Zile'ye doğru yol alıyorum. Tabelayı gördüğümüm yerden geniş bir kavisle dönüp devam ediyorum, yol asfalt göz açıp kapayana dek Zile'deyim. Daha ilçeye girmeden tam karşıda Zile Kalesi, kapısına kadar araçla gidilebiliyor. Önü geniş otopar. Kaleyi son durak olarak bırakıp önce kenti turlayalım. Aslında aklımda "Kuş Sarayları" belgeselim için eksik olan bir fotoğrafı çekmek var.
Sorup soruşturduğum herkes Kuş Sarayının Yeni Hamam olarak adlandırılan, ama aslında yapılış tarihi bilinmeyen eski bir hamamı tarif ediyor. Hamam Kadınlar hamamı olarak kullanılıyor. Doğu cephesinde bir merdivenle kuş yuvası ile aynı hizaya çıkabileceğiniz yükseklikte tüm zarifliği ile karşınızda tablo gibi duruyor. Önden yandan, yakından uzaktan fotoğrafını çekmeye doyulmuyor.
Yukarıdaki satırlar bir gezgine ait.Zile Yeni Hamam giriş kapısının üstünde bulunan bir kuş sarayından bahsediyor.
Bende yıllar önce 1989 yılında bu kuş sarayının adının geçtiği bir şiir yazmıştım.Sizlerle paylaşmak istedim.

Yeni hamam önünde bir kuş sarayı,
Uğruna harcadım bunca parayı,
Yarim niye bozdun benle arayı,
Vebalim boynuna dönüp gelmezsen.

Kalbini kıracak lafmı söyledim,
Beyaz dediğine karamı dedim,
Senin için fani ömrümü yedim,
Vebalim boynuna dönüp gelmezsen.

Beni bırakıpta gitme bir yere,
Şimdi güven olmaz gayri ellere,
Boş yere düşürme beni dillere,
Günahım boynuna dönüp gelmezsen.